Doğum kontrol hapları, gebeliği önlemek için kullanılan hormonal doğum kontrol yöntemlerinden biridir. İçerdikleri hormonlar vücudun farklı sistemleri üzerinde etkili olacaktır. Bu etkiler doğum kontrol hapı ve ağız sağlığı arasında önemli bir ilişki oluşturur.
Kadınlar, yaşamları boyunca yaşadıkları hormonal değişiklikler nedeniyle ağız sağlığı sorunlarına karşı erkeklerden daha hassastırlar. Bu hormonal değişiklikler sadece genel sağlığı değil, ağız sağlığını da etkileyecektir. ( http://my.Clevelendclinic.org/)
Özellikle uzun süre doğum kontrol hapı kullanan kişilerde diş etlerinde kızarıklık, hassasiyet, şişlik veya kanama gibi şikâyetler görülebilir. Ancak bu durum her doğum kontrol hapı kullanıcısında ortaya çıkmaz ve ağız sağlığındaki sorunların nedeni doğum kontrol hapları dışındaki etkenlerdir.
Doğum kontrol hapları ve ağız içinde oluşan yaralar arasında da kesin ve doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi henüz ortaya konmuş değildir.
Doğum Kontrol Hapı Ağız Sağlığını Nasıl Etkiler?
Doğum kontrol haplarının içeriğindeki östrojen ve progesteron gibi hormonlar, diş etlerinin bakterilere karşı verdiği iltihabi yanıtı etkileyebilir. Hormon düzeylerindeki bu değişiklikler bazı kişilerde diş etlerinin ve ağız içi mukozanın daha hassas hale gelmesine neden olabilir.
Bu nedenle doğum kontrol hapı kullanan kişilerde özellikle ağız bakımının yetersiz olduğu durumlarda diş eti problemleri daha belirgin hale gelebilir.
1. Diş Eti Hassasiyeti ve Kanaması
Hormonal düzeydeki bazı değişiklikler diş etlerindeki kan akışını ve inflamatuvar yanıtı etkileyebilir. Bunun sonucunda diş etleri kızarabilir, şişebilir veya normalden daha kolay kanamaya eğilim gösterebilir.
Özellikle diş fırçalarken ya da diş ipi kullanırken sürekli tekrarlayan diş eti kanamaları varsa bir diş hekimine başvurulması önemlidir.
2. Diş Eti İltihabı Riski
Diş yüzeylerinde biriken bakteri plağı, diş eti hastalıklarının en önemli nedenlerinden biridir. Hormonal değişiklikler ise diş etlerinin bu bakteri yüklü plaklara karşı verdiği tepkiyi artırabilir.
Doğum kontrol ilaçlarının diş eti ve çevrelediği kemik dokusu üzerindeki olumsuz etkilerini gösteren birçok çalışma bulunmaktadır. (1,2) Doğum kontrol haplarının bu dokular üzerindeki etkilerini etkileyen iki olası faktör, dozaj ve hapların alınma süresidir. Doğum kontrol ilaçlarının kullanımına devam edilmesi, diş eti hastalık riskini artırır; bu durum, bu hormonların yüksek seviyelerinden kaynaklanan sitokinlerin ve prostaglandinlerin artan üretimine bağlı olduğu düşünülmektedir. (3)
Bu nedenle doğum kontrol hapı kullanırken düzenli ağız bakımı, diş eti problemlerinin önlenmesi açısından çok daha da önemli hale gelmektedir.
3. Ağız Kuruluğu
Bazı ilaçlar ağız kuruluğunu tetikleyebilir. Tükürük, ağız ortamının dengelenmesinde ve dişlerin korunmasında çok önemli bir role sahiptir. Tükürük miktarının azalması ağızda rahatsızlık hissine ve çürük riskinde artışa neden olabilir.
Ancak doğum kontrol haplarının doğrudan ve herkeste ağız kuruluğuna neden olduğunu söylemek doğru değildir. Ağız kuruluğu yaşayan kişilerin kullandıkları diğer ilaçlar, sıvı tüketimi ve genel sağlık durumları da değerlendirilmelidir.
4. Diş Çürüğü ile İlişkisi
Doğum kontrol haplarının doğrudan diş çürüğüne neden olmaz. Bununla birlikte ağız kuruluğu gibi faktörler ortaya çıkarsa dişler çürüğe karşı savunmasız kalacaktır.
Düzenli diş fırçalama, diş aralarının temizlenmesi, diş ipi kullanımı, yeterli su tüketimi, belirli aralıklarla şekersiz ksilitol içerikli sakız çiğnenmesi ve rutin diş hekimi kontrolleri çürük riskinin azaltılmasına yardımcı olur.
5. Doğum Kontrol Hapı ve Ağız Yaraları Arasındaki İlişki
Doğum kontrol haplarının doğrudan ve yaygın şekilde ağız yaralarına neden olduğunu gösteren güçlü kanıtlar bulunmamaktadır.
Hormonal değişiklikler ve olası ağız kuruluğu gibi faktörler bazı kişilerde ağız içi hassasiyetlerine katkıda bulunabilir. Ancak ağız yarası veya ağız yanması görüldüğünde enfeksiyon, vitamin-mineral eksiklikleri, travma, alerji ve kullanılan diğer ilaçlar gibi çok daha farklı nedenler de araştırılmalıdır.
Bu nedenle doğum kontrol hapı kullanan bir kişide yeni başlayan veya tekrarlayan ağız yaraları ve yanma şikâyetleri meydana gelmişse, “normal bir yan etki” olarak kabul edilmemeli, özellikle de belirtiler devam ediyorsa diş hekimi ve ilgili hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Geçmiş yıllarda doğum kontrol ilaçlarının kullanımı ile aft benzeri lezyonlar ve çeşitli ağız mukozası değişiklikleri arasında ilişki bildiren çalışmalar ve vaka raporları yayımlanmıştır. Güncel kanıtlar ise bu ilişkinin kesin olduğunu söylemek için yeterli değildir.
6. Doğum Kontrol Hapı ve Ağız Yanması Hissi
Ağız yanması; dilde, dudaklarda, damakta veya ağız mukozasının diğer bölgelerinde yanma, batma ya da sıcaklık hissi şeklinde bir rahatsızlıkla ortaya çıkabilir. Yanma hissi her zaman ağız içinde gözle görülebilen bir yara veya lezyon bulunduğu anlamına gelmez.
Ağız yanmasının çok sayıda nedeni olabilir. Ağız kuruluğu, mantar enfeksiyonları, demir veya B grubu vitamin eksiklikleri, hormonal değişiklikler, bazı sistemik hastalıklar, alerjik reaksiyonlar ve bazı ilaçlar olası nedenler arasında yer alır. Bu nedenle yalnızca doğum kontrol hapı kullanıldığı için ağız yanmasının ilaca bağlı olduğu sonucuna varılmamalıdır.
Doğum kontrol hapı kullanan kadınlarda ağız kuruluğu da mevcutsa, yanma hissi daha belirgin bir hale gelebilir. Tükürük, ağız dokularının korunmasında etkili olduğu için tükürük miktarı veya özelliklerindeki değişiklikler ağızda yanma, hassasiyet ve bazı mukozal sorunlara zemin hazırlayabilir.
Özellikle ağız içinde görünür herhangi bir lezyon olmamasına rağmen uzun süre devam eden yanma hissinde “ağız yanması sendromu” gibi farklı bir durumun olup olmadığı değerlendirilmelidir. Bu sendromda ağız içinde belirgin bir yara olmadan yanma ve batma hissi görülebilir bu tabloya ağız kuruluğu ve tat değişiklikleri de eşlik edebilir. Tanı konulmadan önce herhangi bir enfeksiyon varlığı, beslenme eksiklikleri, hormonal ve sistemik hastalıklar gibi diğer olası nedenlerin dışlanması gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Doğum kontrol ilaçları B12 veya Folatın (B9) barsaktan emilimini azaltabilir mi?
Evet, doğum kontrol ilaçları (oral kontraseptifler) B12 vitamini ve folatın-doğal form (folik asit-sentetik form) bağırsaktan emilimini ve vücuttaki metabolizmasını olumsuz etkileyebilir. Araştırmalar bu ilaçları uzun süre kullanan kadınlarda kan değerlerinde B12 ve folat seviyelerinin düşebileceğini göstermektedir.
Ayrıca doğum kontrol haplarının kullanımı sırasında B12 ölçümleri hatalı sonuç verebilir.
Ne Yapılmalı?
Eğer uzun süredir doğum kontrol hapı kullanıyorsanız ve halsizlik, sürekli yorgunluk, odaklanma güçlüğü gibi belirtiler yaşıyorsanız, doktorunuza danışarak kan değerlerinizi kontrol ettirmeniz uygun olacaktır. Yöntem değişikliği düşünülebilir.
Doğum Kontrol Hapı Kullananlar Ağız Sağlığına Nasıl Dikkat Etmeli?
Doğum kontrol hapı kullanırken ağız ve diş sağlığını korumak için günlük bakım alışkanlıklarına özen göstermek önemlidir.
- Dişleri günde en az iki kez florürlü diş macunu ile fırçalayın.
- Diş aralarını diş ipi veya uygun ara yüz temizleme ürünleriyle temizleyin.
- Düzenli olarak diş hekimi kontrolüne gidin.
- Diş eti kanaması, şişlik veya hassasiyet gibi belirtileri ihmal etmeyin.
- Gün boyunca yeterli miktarda su tüketmeyi unutmayın.
- Diş hekimiz öneriyorsa belirli bir süre için alkolsüz ağız gargaralarını kullanabilirsiniz.
- Ağız kuruluğu, ağız yanması veya tekrarlayan ağız içi yaraları gibi problemler yaşarsanız diş hekiminize danışın ve doktorunuza bilgi verin.
Doğum Kontrol Hapı Kullandığımı Diş Hekimime Söylemeli miyim?
Evet. Diş hekimi randevusunda düzenli olarak kullandığınız ilaçları ve doğum kontrol hapı kullandığınızı belirtmeniz uygun olacaktır.
Özellikle cerrahi işlemler öncesinde veya ağız sağlığınızda alışılmışın dışında bir değişiklik fark ettiğinizde kullandığınız ilaçları doktorunuza bildirmeniz önemlidir.
Bu hapları kullanan kadınların diş çekimi sonrası oluşan iltihap olma (alveolit) ihtimalleri 2 misli fazladır. Bu yüzden özellikle uzun ve cerrahi diş tedavilerinizden önce kullandığınız doğum kontrol hapını hekiminize bildiriniz.
Doğum Kontrol Hapını Bırakmak Ağız Sağlığını İyileştirir mi?
Diş eti problemlerinin yalnızca doğum kontrol hapından kaynaklandığını varsayarak ilacı kendi kendinize bırakmanız doğru değildir. Diş eti kanaması, şişlik veya ağız kuruluğu gibi bir sorun yaşıyorsanız öncelikle diş hekiminiz ve doğum kontrol yönteminizi takip eden doktorunuzla görüşmelisiniz.
Ağız sağlığı üzerindeki etkiler kişiden kişiye değişebilir. Kullanılan doğum kontrol hapının içeriği, kullanım süresi, ağız hijyeni ve kişinin genel sağlık durumu gibi faktörler de önem taşır.
Doğum kontrol hapları, ağız yanması veya ağız yarası gibi şikayetler nedeniyle doktor önerisi olmadan bırakmak doğru değildir.
Doğum kontrol hapı diş etlerini etkiler mi?
Hormonal doğum kontrol yöntemleri bazı kişilerde diş etlerinin plaklara karşı verdiği inflamatuvar yanıtı etkileyebilir. Bu nedenle diş eti hassasiyeti, şişlik veya kanama görülebilir. Ancak bu etkiler herkeste ortaya çıkmaz.
Doğum kontrol hapı diş çürümesine neden olur mu?
Doğum kontrol haplarının doğrudan diş çürüğüne neden olduğu söylenemez. Ancak ağız kuruluğu gibi bazı faktörler çürük riskini dolaylı olarak etkileyebilir.
Doğum kontrol hapı kullanırken diş eti kanaması normal midir?
Diş eti kanaması göz ardı edilmemelidir. Hormonal değişiklikler diş etlerinin hassasiyetini etkileyebilse de kanama diş eti iltihabı veya başka bir ağız sağlığı probleminin belirtisi de olabilir.
Doğum kontrol hapı kullanırken diş hekimine gitmeli miyim?
Evet. Düzenli diş hekimi kontrolleri herkes için önemlidir. Doğum kontrol hapı kullanıyorsanız bunu diş hekiminize bildirmeniz, ağız sağlığınızın değerlendirilmesi açısından faydalı olabilir.
Ne Zaman Diş Hekimine Başvurulmalıyım?
Ağız içindeki yaralar kısa sürede iyileşmiyorsa (en fazla 2-3 hafta içinde iyileşmiş olması beklenmektedir), sık tekrarlıyorsa, şiddetli ağrıya neden oluyorsa veya ağız yanması kalıcı hale gelmişse bir diş hekimi tarafından değerlendirmesi uygun olacaktır.
Sonuç
Doğum kontrol haplarının ağız içi dokular üzerindeki etkileri, diş etleri üzerindeki etkileri kadar net ortaya konmuş değildir. Bununla birlikte hormonal değişiklikler bazı kişilerde ağız mukozasının hassasiyetini ve tükürük özelliklerini etkileyebilir. Bu nedenle doğum kontrol hapı kullanmaya başladıktan sonra ortaya çıkan ağız yanması, ağız kuruluğu veya ağız içi yaralarının oluşumunda hormonal faktörler de göz önünde bulundurulabilir. Ancak bu belirtilerin doğrudan doğum kontrol hapından kaynaklandığı söylenemez.
Doğum kontrol haplarının içerdiği hormonlar bazı kişilerde diş etlerinin plaklara karşı verdiği tepkiyi etkileyebilir. Bunun sonucunda diş eti hassasiyeti, şişlik, kızarıklık veya kanama gibi sorunlar ortaya çıkabilir. Ancak doğum kontrol hapı kullanmak tek başına ağız ve diş sağlığının bozulacağı anlamına gelmez.
Düzenli ağız bakımı, profesyonel diş hekimi kontrolleri ve ağızda meydana gelen değişikliklerin erken fark edilmesi, ağız sağlığında, sağlıklı diş ve diş etlerinin korunmasında oldukça önemli bir role sahiptir. Doğum kontrol hapı kullanımına bağlı olduğunu düşündüğünüz bir ağız sağlığı probleminiz varsa ilacı kendi kendinize bırakmak yerine hem diş hekiminizle hem de ilgili hekiminizle görüşmeniz en doğru yaklaşım olacaktır.
Kaynaklar:
1-Mealey L, Moritz J. Hormonal influences on periodontium. Periodontol. 2003; 32:59–81
2-Haerian Ardakani A, Moeintaghavi A, Talebi-Ardakani MR, Sohrabi K, Bahami S, Dargahi M. The association between current low-dose oral contraceptive pills and periodontal health: a matched-case-control study. J Contemp Dent Pract. 2010;11(3):033–040.
3-Domingues R, Ferraz B, Greghi S, Rezende M, Passanezi E, Santana A. Influence of combined oral contraceptives on the periodontal condition. J App Oral Sci. 2012;20(2):253–259.
Sağlıklı günler dilerim.
Diş Hekimi H. Tuncay Akdoğanlı
Diş Eti Hastalıkları Uzmanı
